ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର, ଗ୍ରାମସଭା ସମ୍ମତି ଓ କ୍ଷତିପୂରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ହେବ ଯାଞ୍ଚ
ଭୁବନେଶ୍ୱର: ସାତକୋଶିଆ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଗାଁଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବେ ସରକାରୀ ତଦନ୍ତର ପରିସରକୁ ଆସିଛି। ଗାଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ବେଳେ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପାଳନ ହୋଇଥିଲା କି ନାହିଁ, ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକଙ୍କ ଅଧିକାର ଚିହ୍ନଟ ଓ ସ୍ୱୀକୃତି ହୋଇଥିଲା କି ନାହିଁ, ଗ୍ରାମସଭାରେ ପ୍ରକୃତ ସମ୍ମତି ନିଆଯାଇଥିଲା କି ନାହିଁ ଏବଂ କ୍ଷତିପୂରଣ ଓ ପୁନର୍ବାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିୟମାନୁସାରେ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ—ଏସବୁ ଦିଗ ଏବେ ଯାଞ୍ଚ ହେବ।
ଏନେଇ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ, ପରିବେଶ ଓ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଭାଗ ଅଗଷ୍ଟ ୧୭ରେ ଏକ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ତଦନ୍ତ କମିଟି ଗଠନ କରିଛି। ରାଇଗୁଡ଼ା ଗାଁକୁ ବାଦ ଦେଇ ସାତକୋଶିଆ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଗାଁୱାରି ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କମିଟି ଖୋଲାଖୋଲି ଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବ। ଏହା କେବଳ ପୁନର୍ବାସ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଯାଞ୍ଚରେ ସୀମିତ ରହିବ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁରେ କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରାଯାଇଥିଲା, କେଉଁ ପରିବାରଙ୍କୁ ହିତାଧିକାରୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ କେଉଁମାନଙ୍କୁ ବାଦ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ତଦନ୍ତର ଅଂଶ ହେବ।
ଗ୍ରାମସଭା ସମ୍ମତି ଉପରେ ନଜର
ସାତକୋଶିଆରୁ ଗାଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି—ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରକୃତରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଥିଲା କି? ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଗାଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପାଇଁ ଆଇନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଲୋକଙ୍କ ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ଓ ଗ୍ରାମସଭାର ଭୂମିକାକୁ ଅଣଦେଖା କରି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଓଡ଼ିଶା ମାନବାଧିକାର ଆୟୋଗଙ୍କ ନିକଟରେ ହୋଇଥିବା ଅଭିଯୋଗ ଓ ଆୟୋଗଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପରେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଛି। ଗାଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଗ୍ରାମସଭା ଠିକ୍ ଭାବେ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲା କି ନାହିଁ, ଆବଶ୍ୟକ ନୋଟିସ ଦିଆଯାଇଥିଲା କି ନାହିଁ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଥିଲା କି ନାହିଁ—ଏସବୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିଲା। ତେଣୁ ନୂଆ କମିଟି ଗ୍ରାମସଭାର ନଥିପତ୍ର, ବୈଠକ ବିବରଣୀ ଓ ସମ୍ମତି ସମ୍ପର୍କିତ ରେକର୍ଡ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ
ତଦନ୍ତର ଆଉ ଏକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଦିଗ ହେଉଛି ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୬। ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ପରିବାର ଓ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅଧିକାର ପ୍ରଥମେ ଚିହ୍ନଟ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେବା ପରେ ହିଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା କଥା।
ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁରେ କେତେ ପରିବାର ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଦାବି କରିଥିଲେ, କେତେ ଦାବି ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା, କେତେ ଦାବି ଖାରଜ ହେଲା ଏବଂ ଦାବିର ନିଷ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ପରିବାରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କରାଯାଇଥିଲା କି ନାହିଁ—କମିଟି ଏସବୁ ଦିଗରେ ନଜର ଦେବ।
କ୍ଷତିପୂରଣ ଓ ହିତାଧିକାରୀ ଚିହ୍ନଟ
ଗାଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣରେ କ୍ଷତିପୂରଣ କେବଳ ଟଙ୍କା ପ୍ରଦାନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଘର, ଚାଷଜମି, ଗଛ, ପଶୁସମ୍ପଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବିକା ସମ୍ପତ୍ତିର ମୂଲ୍ୟାୟନ ଠିକ୍ ଭାବେ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ତଦନ୍ତର ଅଂଶ ହେବ।
ଏଥିସହ ହିତାଧିକାରୀ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ କୌଣସି ପରିବାରକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ବାଦ ଦିଆଯାଇଛି କି ନାହିଁ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତାଲିକାରେ ସାମିଲ କରାଯାଇଛି କି ନାହିଁ, ସେଥିପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କମିଟି ଦୃଷ୍ଟି ଦେବ। ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଯୋଗ୍ୟ ପରିବାରଙ୍କୁ ଅତିରିକ୍ତ କ୍ଷତିପୂରଣ, ଅଧିକାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଓ ଜୀବିକା ସହାୟତା ପାଇଁ ସୁପାରିସ କରାଯାଇପାରେ।
ସଂରକ୍ଷଣ ବନାମ ଅଧିକାର
ସାତକୋଶିଆ ପ୍ରସଙ୍ଗର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଏବେ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ମାନବାଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନକୁ ନେଇ। ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ନିରାପଦ ଓ ମାନବମୁକ୍ତ ଆବାସସ୍ଥଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ଏକ ଅଂଶ। ମାତ୍ର ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ବେଳେ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ଆଇନଗତ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେବା ଅଭିଯୋଗ ଏବେ ସରକାରଙ୍କ ପାଇଁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହୋଇଛି।
ବିଶେଷକରି ‘ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ’ ଶବ୍ଦଟି ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯଦି ଗ୍ରାମସଭା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ତ୍ରୁଟି ଥିଲା, ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୋଇନଥିଲା କିମ୍ବା ଲୋକଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସୂଚନା ଓ ବିକଳ୍ପ ଦିଆଯାଇନଥିଲା, ତେବେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣକୁ କେତେ ଦୂର ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ—ତାହା ହିଁ ତଦନ୍ତର ମୁଖ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ହେବ।
ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ ହେବ
କେବଳ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ତ୍ରୁଟି ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ସେତିକି ନୁହେଁ; ଯଦି ତ୍ରୁଟି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ, ସେଥିପାଇଁ କେଉଁ ଅଧିକାରୀ ଦାୟୀ, ତାହା ମଧ୍ୟ କମିଟି ଚିହ୍ନଟ କରିବ। ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ବିଭାଗୀୟ କିମ୍ବା ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ସୁପାରିସ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
କମିଟିକୁ ଛଅ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କୁ ରିପୋର୍ଟ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ସାତକୋଶିଆର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ରେକର୍ଡ, ଗ୍ରାମସଭା ବିବରଣୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଦାବି, ହିତାଧିକାରୀ ତାଲିକା, କ୍ଷତିପୂରଣ ଓ ପୁନର୍ବାସ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଯାଞ୍ଚ ଉପରେ ନଜର ରହିବ।
ସାତକୋଶିଆରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଯେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ରହିଆସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ତେଣୁ ଏହି ତଦନ୍ତ କେବଳ ଗାଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ତ୍ରୁଟି ଖୋଜିବାରେ ସୀମିତ ନ ରହି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଲୋକଙ୍କ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରାଯିବ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେଇପାରେ।
